جمع, 29 مئي 2020

خمس جافائدا قرآن ۽ سنت جي روشنيءَ ۾

  • انداز قلم

 

 

 

مهاڳ:

اسلام جي مهم فرضن منجهان، هڪ فرض مالي جيڪو هر واجد شرايط مسلمان سان

تعلق رکي ٿو اهو خمس آهي. جنهن جي واجب هجڻ تي قرآن، سنت، عقل ۽ اجماع علماءِ امت اسلامي گواهي ڏني آهي. ۽ فقهاٰءِ اماميه ڪتب اربعه ۽ ٻين فقهي ۽ حديثي ڪتابن ۾ خمس جو مخصوص باب ذڪر ڪيو آهي. اگرچه خمس ادا ڪرڻ فروع دين ۽ واجبات منجھان آهي ليکن رسول اکرم صلي الله عليه وآله وسلم جن جي فرمان مطابق خمس نماز وانگر شرط اسلام آهي. خمس ادا ڪرڻ سان، واجب جي ادائگيءَ سان گڏوگڏ (روايات اهلبيت عليهم السلام ۾خمس جا ڪجھ آثار دنيوي ( وضعي ) ۽ آثار اخروي ( تڪليفي ) بيان ٿيل آهن) آثار به رکي ٿو. جن کي مختصر طور تي هن مقالي ۾ بيان ڪيو وڃي ٿو.

اسلام جي هر حڪم ۽ مفهوم کي سمجھڻ لاءِ پهريون مرحلو ان حڪم ۽ مفهوم جي دقيق شناخت ضروري آهي تنهن جي ڪري بحث جي شروعات ۾ خمس جي لغوي ۽ اصطلاحي معنى کي بيان ڪيو وڃي ٿو.

خمس جي لغوي معنى:

الخمسُ واحد من خمسه یقال خَمستُ القوم: اخذتُ خُمسَ اموالِهم.

هرشيءِ جي پنجين حصي کي خمس سڏيو ويندو آهي. چيو ويندو آهي هنن جي مال منجھان پنجون حصون ورتم.[1]

خمس جي اصطلاحي تعريف:

صاحب جواهر پنهنجي فقهي ڪتاب mجواهر الڪلامn ۾ خمس جي تعريف بابت لکي ٿو ته: mاَلخمسُ شرعاً: هو حقٌ مالیٌ فرضه اللهُ مالکُ الملکِ بالاصاله علی عبادهِ فی مالٍ مخصوصٍ له، و لبنی هاشم ع  الذین هم رؤساهم، و اهل الفضلِ و الاحسانِ علیهم اکرامه ایاهم لمنع الصدقه و الاوساخ عنهم.

خمس مالي حق آهي جنھن کي پالڻهار، پادشاه پنهنجن بندن تي انهن جي مخصوص مال منجهان، انهن جي فائدي لاءِ ۽ بني هاشم عليهم السلام جي فائدي لاءِ واجب ڪيو آهي. بني هاشم عليهم السلام جيڪي بندن جا رهبر حقيقي ۽ صاحب فضل ۽ احسان آهن. بني هاشم عليهم السلام جي ڪرامت سبب، انهن کي صدقي ۽ زڪوات جي بدلي خمس ڏنو ويندو آهي.[2]

 

خمس جو ذڪر قرآن ۾:

خمس جي حوالي سان قرآن ۾ ڇهه آيتون موجود آهن جيڪي يا ته قطعي ۽ يقيني طور تي خمس ۽ ان جي وجوب کي بيان ڪري رهيون آهن. يا انهن جي دلالت خمس تي احتمالي آهي. جن جو نشان هيٺ ذڪر ڪيو وڃي ٿو.

1. آيت 41____ سورت انفال ___ پارو 9

2. آيت 1_____ سورت انفال ___ پارو 9

3. آيت 177__ سورت بقره _____پارو 2

4. آيت 267__ سورت بقره ____ پارو 3

5. آيت 6 ____ سورت حشر ___ پارو 28

6. آيت 7____ سورت حشر ___ پارو 28

 

ليڪن مقالي جي حد تائين فقط هڪ آيت جي وضاحت ڪئي وڃي ٿي.

آيت 41 سورت انفال:

وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكينِ وَ ابْنِ السَّبيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلى‏ عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَ اللَّهُ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَديرٌ (41)

۽ (ھيءَ ڳالھ) ڄاڻو ته جيڪو مال (ڪافرن تي فتح لھڻ کانپوءِ) اوھان جي ھٿ ۾ آيو تنھنجو پنجون حصّو الله ۽ پيغمبر ۽ (پيغمبر جي) عزيزن ۽ يتيمن ۽ مسڪينن ۽ مسافرن لاءِ آھي جيڪڏھن اوھان الله کي مڃيو آھي ۽ (پڻ) جيڪو پنھنجي ٻانھي (ﷴ) تي فيصلي جي ڏينھن جنھن ڏينھن ٻئي ٽوليون پاڻ ۾ مقابل ٿيون نازل ڪيوسون (تنھن تي يقين رکندا آھيو ته اُن حُڪم تي عمل ڪريو)، ۽ الله سڀڪنھن شيء تي وسوارو آھي.

هن آيت ڪريمه ۾ لفظ (غَنِمْتُمْ)  ۽ لفظ (خُمُسَهُ) وڏي ۽ چٽي صراحت سان اعلان ڪري رهيا آهن ته مال جون پنجون ڀاڳون هر واجد شرايط مسلمان تي ادا ڪرڻ واجب آهي. ڇوجولغت جي هر ڪتاب ۾لفظ (غَنِمْتُمْ)  (يعني غنيمت ۽ فائدو) جي معني هر قسم جو فائدو[3] بيان ٿيل آهي.

خمس جو ذڪر احاديث ۾  ۽ اُن جا فائدا

خمس جي باري ۾ حديثن ۾ آيل الفاظن تي غور ڪيو وڃي ته ڪجھ فائدا ذڪر ٿيل آهن جن کي هيٺ بيان ڪيو وڃي ٿو:

1.خمس ۽ نسل پاڪ

محمد بن مسلم امام محمد عليه السلام جن کان روايت نقل ڪري ٿو ته امام عليه السلام جن فرمايو :  قَدْ طَيَّبْنَا ذَلِكَ لِشِيعَتِنَا لِتَطِيبَ‏ وِلَادَتُهُم اسان خمس جي وسيلي پنهجن شيعن کي پاڪ ڪيو ته جيئن انهن جو نسل پاڪ ٿئي“.[4]

 

2. خمس ۽ دين جو مضبوط هئڻ

امام رضا  عليه السلام جن فرمايو: إِنَّ الْخُمُسَ‏ عَوْنُنَا عَلَى دِينِنَا ” خمس ڏيڻ اسان جي دين تي مدد ڪرڻ آهي“[5]

3. خمس ۽ سادات جي مدد

امام رضا  عليه السلام جن فرمايو: إِنَّ الْخُمُسَ‏ عَوْنُنَا  عَلَى عِيَالاتِنَا ” خمس ڏيڻ اسان جي اولاد جي مدد ڪرڻ آهي“[6]

4.خمس ۽ مال جو پاڪ هئڻ

امام صادق عليه السلام  جن فرمايو: ما اريد بذالک الا ان يتطهروا ” خمس وٺڻ مان منهنجو ارادو فقط توهان جي مال کي پاڪ ڪرڻ آهي “ [7]

5. خمس ۽ گناهن جو ڪفارو

امام رضا  عليه السلام جن فرمايو: فَإِنَّ إِخْرَاجَ الخُمسِ تَمْحِيصُ‏ ذُنُوبِكُمْ ” خمس ڏيڻ سان توهان جا ڱناه معاف ڪيا ويندا“ [8]

6. خمس ۽ وسعت رزق جي چاٻي

امام رضا  عليه السلام جن فرمايو: فَإِنَّ إِخْرَاجَ الخُمسِ مِفْتَاحُ رِزْقِكُمْخمس ڏيڻ توهان جي لاءِ رزق جي چاٻي آهي“ [9]

7.خمس ۽ جنت  جي ضمانت ۽ بشارت

هڪ ڏينهن هڪ شخص امام باقر عليه السلام جن جي خدمت ۾ حاضر ٿيو ۽ مولي  عليه السلام جن  وٽ خمس حاضر ڪيائين، امام  عليه السلام جن اُن شخص کي فرمايو: ضَمنتُ لَک عليّ و علي ابيِ الجنّهَ ” مون تي ۽ منهنجي پيءُ تي، توهان جي لاءِ جنت جو ضامن ٿيڻ لازمي آهي.[10]

نتيجو:اسلام جي فرائض مالي منجھان، هڪ فرض ” خمس ڏيڻ “ آهي. خمس فروع دين منجهان ۽ عبادات مان ليکيو ويو آهي تنهنجي ڪري قصد قربت جي نيت سان ادا ڪرڻ ڱهرجي. خمس ۽ اَن جي واجب هئڻ جو ذڪر ۽ آثار جيتوڻيڪ: خمس ڏيڻ سان نسل ۽ مال پاڪ ٿئي ٿو، دين مضبوط رهي ٿو، سادات جي مدد ٿئي ٿي، ڱناه معاف ٿين ٿا، رزق وسيع ٿئي ٿو، ۽ امام  عليه السلام جنت جو ضامن بڻجي ٿو. وغيره..... قرآن ۽ احاديث ۾ ذڪر ٿيل آهن.

حوالا.......

 



[1] مقائيس الغه ، ابن زڪريا، ج2، ص218

[2] جواهر الڪلام، ج16، ص2

[3] العين، خليل فراهيدي، ج4، ص426.

[4] ڪليني، الڪافي، ج1، ص547.

[5] طوسي، تهذيب الاحڪام، ج1، ص139.

[6] ساڳوڻو...................................

[7] حر عاملي، وسائل الشيعه، ج9، ص484.

[8] الڪافي، ج2، ص738

[9] ساڳوڻو.........................، ص538.

[10] حر عاملي، وسائل الشيعه، ج9، ص528.

 

 

فقهي احڪام

مهمان طور راءِ ڏيو

  • بغير راءِ جي